In het eerste deel hebben we al de link gelegd tussen psychologische effecten die onze zelfperceptie beïnvloeden en dezelfde effecten die onze resultaten in de markten beïnvloeden. In dit tweede deel behandel ik de overige 5 psychologische effecten van een top 10 die is gepubliceerd in Psychologie Magazine.

“6. De hindsight bias, ook wel het ‘ik-wist-het-wel’-effect genoemd, zorgt dat we onszelf kunnen blijven overschatten. Wordt uw portemonnee gerold in een donker steegje, dan zult u achteraf niet graag toegeven dat u beter had moeten opletten. Liever maakt u zichzelf wijs dat u ‘meteen al het gevoel had’ dat het niet pluis was in die buurt.”
Veel van de psychologische valkuilen draaien om een gevoel van (waargenomen) controle en veiligheid, en deze is daar geen uitzondering op. Door de ‘hindsight bias’ bekijken we de uitkomsten van gebeurtenissen als een logische uitkomst. In het geval van het voorbeeld hierboven vinden we het ‘logisch’ dat we werden gerold, omdat ons gevoel dat al aangaf. Bij beleggen kan dit een valkuil zijn; om meerdere redenen. Om te beginnen kan dit psychologische effect leren van je fouten in de weg staan. Dat komt omdat je ook je verliesgevende transacties zult zien als een logisch gevolg van bepaalde gebeurtenissen. Als dat het geval is, is er geen noodzaak tot reflecteren, omdat de uitkomst immers niet voorkomen had kunnen worden. De hindsight bias kan ook een (onjuist) gevoel van controle over de markt geven; immers, naderhand vind je het logisch dat de situatie zo liep, en zul je denken dat je volgende keer de uitkomst ook zo makkelijk kunt zien. Zie ook het artikel over de ‘hindsight bias’.

“7. De fundamentele attributiefout is de algemene neiging van mensen om de invloed van een persoon op een gebeurtenis te overschatten, en die van de omstandigheden te onderschatten. Als we iemand zien vallen, denken we al snel dat hij onhandig is – niet dat de stoep misschien glad was.”
De attributiefout zit hem erin dat we bij andere mensen bepaalde gebeurtenissen toeschrijven aan hun karakter. Onze persoonlijkheid wordt echter voor een groot gedeelte bepaald door situaties, waardoor het onjuist is om te concluderen dat diegene die valt meteen onhandig is. Dit effect zien we ook bij beleggen; die fondsmanager die al 3 kwartalen op rij de index verslaat, die moet wel erg goed zijn. En die fondsmanager die al 4 kwartalen de index niet kan bijhouden, die kan misschien beter wat anders gaan doen. In beide gevallen zullen we de invloed van een persoon op ‘de situatie’ overschatten. De situatie kan in dit geval een sterke trend zijn in een bepaalde sector, waar de ene fondsmanager (voor een flink deel door geluk!) wel op tijd bij was, en de andere net te laat.

“8. Door de actor-observer bias schrijven mensen dingen die anderen overkomen, toe aan hun persoonlijkheid (‘hij is in elkaar geslagen, want hij is een ruziezoeker’). Dingen die henzelf overkomen, wijten ze aan de situatie. Van zichzelf weten mensen namelijk wel dat ze zich in verschillende situaties anders gedragen – van anderen beseffen ze dat niet.”
Dit effect lijkt op de fundamentele attributiefout, alleen bij de
‘actor-observer
bias’ discrimineren
we er flink
op losbij de ‘actor-observer bias’ discrimineren we er flink op los: dingen die onszelf overkomen, wijten we aan de situatie, dingen die andere mensen overkomen, wijten we aan hun karakter.
Zouden we echter in het voorbeeld bij punt 7, het vallen op de stoep, zelf diegene zijn die op de stoep valt, dan zullen we het juist niet aan onszelf toeschrijven maar aan de situatie: de stoep was glad of de tegels liggen los. Zien we echter nog geen vijf minuten later iemand anders struikelen over de stoep, dan zullen we snel concluderen dat die ander best wel een kluns is.
Zitten we bijvoorbeeld in een losing streak, dan kunnen we wel tientallen redenen bedenken waarom de oorzaak hiervan juist niet bij ons ligt. Voor een losing streak die een ander meemaakt, zullen we concluderen dat hij of zij het “simpelweg” niet kan. Wat dit psychologische effect ons verteld is in feite dat we strenger moeten zijn voor onszelf als we onze resultaten evalueren, en het niet te snel moeten afschuiven op bepaalde situaties. Voor andere mensen moeten we juist soepeler hun resultaten bekijken, en ook oog houden voor de invloed van situaties.

“9. Door de self serving bias schrijven we positieve gebeurtenissen toe aan ons eigen kunnen, terwijl we het aan de situatie wijten als we falen. Hierdoor behouden we een positief beeld van onszelf.”
Het lijkt me duidelijk dat dit effect ook een rol speelt bij beleggen. Wie heeft er niet gedacht dat hij na enkele winsten “het doorhad”? Vooral in het begin is dit een valkuil, en zodra de eerste verliezen worden behaald, dan ligt de oorzaak daarvan natuurlijk bij de situatie. Probeer dus je zelfvertrouwen in de hand te houden na enkele winsten, en kijk uit dat je geen last krijgt van overmoed.

Misschien heb je de bovenstaande 9 punten gelezen en gedacht waarom ik toch de moeite neem om ze te beschrijven, want nu je ze weet zul je er toch niet in trappen?
“10. Wie denkt minder vatbaar te zijn voor dit soort blinde vlekken dan anderen, is het slachtoffer van de ultimate self serving bias. Grappige paradox: uit onderzoek blijkt dat de meeste mensen denken dat ze minder vatbaar zijn voor psychologische vertekeningen dan anderen.”
Ondanks dat we het dus misschien niet beseffen, zijn we allemaal vatbaar voor deze psychologische effecten. Zeker in ons persoonlijke leven, en ook bij beleggen, afhankelijk van je strategie, discipline, zelfkennis en ervaring. De ‘ultimate self serving bias’ kan wel eens het belangrijkste psychologische effect van allemaal zijn, want ondanks dat we het dus niet altijd beseffen, worden we er wel door beïnvloed. In dit effect schuilt ook het grootste gevaar: zouden we niet erkennen dat deze valkuilen een rol kunnen spelen bij beleggen, dan zullen we juist eerder in de valkuilen vallen.

Tot slot
Vallen deze bovenstaande 10 valkuilen nu te voorkomen bij beleggen? Nee, dat denk ik niet. Immers, deze psychologische effecten hebben we niet voor niks. Als we bijvoorbeeld kijken naar de ‘self serving bias’, dan is het juist voordelig om positieve gebeurtenissen aan onze acties toe te schrijven, en nadelige gebeurtenissen te verklaren door te wijzen op de situatie. Stel je eens voor dat je bij al je successen zou geloven dat deze kwamen door de (toevallige) situatie waar je je in bevond, en dat al je blunders komen door jezelf. Een dergelijk houding zou erg schadelijk zijn voor je geestelijke gezondheid. Daarnaast zou je ook geen gevoel van controle hebben, omdat elk resultaat dan wordt behaald dankzij een (steeds) wisselende situatie.

Valt de invloed van deze psychologische effecten op beleggen te verminderen? Ja, daar ben ik wel van overtuigd. Het begint al met de kennis over deze effecten. Om bij het voorbeeld van de ‘self serving bias’ te blijven, is het weten over bestaan van dit effect al voordelig voor je beleggingsbeslissingen. Want doordat je weet dat er zo’n soort effect bestaat, kun je met het beoordelen van je resultaten hier rekening mee houden. Vraag jezelf dan af in hoeverre je successen door de situatie zijn veroorzaakt, en of je blunders misschien juist wel door jezelf komen.
Door kennis over deze psychologische effecten kun je je eigen performance kritischer beoordelen.

Stem of voeg toe aan: