Bij deze valkuil hebben we onze mening bijgesteld, soms bewust maar veelal onbewust. Doordat dit onbewust gebeurt zullen andere mensen dit eerder door hebben dan wij zelf, en zullen we het zelf niet eens altijd doorhebben. Een nadeel hiervan is dat het moeilijk te voorkomen is, en dat het zelfs voordelen biedt.

Bij cognitieve dissonantie is er sprake van een tegenstrijdigheid (de ‘dissonantie’) tussen twee gedachten, meningen of feiten in de breedste zin van het woord (de ‘cognities’). Daarnaast kan er ook een dissonantie ontstaan als je deelneemt aan gedrag wat tegenstrijdig is aan je eigen overtuigingen. Doordat deze twee tegenstrijdige gedachten tegelijk aanwezig zijn, ervaar je een onaangename spanning. Volgens de theorie van de cognitieve dissonantie zullen we op zo’n moment, als we die onaangename spanning ervaren, trachten deze spanning weg te halen. Dit kan door je cognities opnieuw te onderzoeken of om je bestaande ideeën aan te passen, zodat er geen tegenstrijdigheid meer is. Ook kun je je gedrag aanpassen aan je opvattingen, alhoewel dat doorgaans in de praktijk moeilijker is dan je opvattingen bijschaven. Tenslotte kan cognitieve dissonantie in elk gebied van je leven plaats vinden.

Het doel van cognitieve dissonantie

Het doel van de cognitieve dissonantie is om de tegenstrijdige opvattingen te verwijderen, om zodoende het ego te beschermen. Zouden we geen cognitieve dissonantie hebben, dan zullen we nooit tevreden zijn met een keuze en altijd blijven tobben over wat we moeten doen. Nadat we de knoop hebben doorgehakt bij een beslissing zorgt de cognitieve dissonantie ervoor dat we tevreden zijn met onze gemaakte keuze, en niet achteraf toch liever de andere keuze hadden gemaakt. Vooral bij belangrijke beslissingen die veel invloed hebben op je leven is de cognitieve dissonantie een waardevolle ‘valkuil’, denk hiervoor bijvoorbeeld aan het aanschaffen van een huis, of een relatie beginnen.

Cognitieve dissonantie en beleggen

Het bovenstaande stuk klinkt waarschijnlijk abstract, en misschien wel ongeloofwaardig, maar onderstaande voorbeeld maakt het beter duidelijk:
Stel, er vind een beursintroductie plaats waarvan een belegger hoge verwachtingen heeft. Echter, zijn vrienden die ook beleggen raden hem af hierop in te schrijven. De beursgang nadert, en de belegger schrijft niet in op de IPO. Dan komt de dag van de eerste notering, en ja hoor, de beursgang is een groot succes, meteen op de eerste dag komt er 15% bij.

Het is nu niet moeilijk om te zien waar de belegger een cognitieve dissonantie ervaart. Aan de ene kant was hij immers positief over deze beursgang, en aan de andere kant heeft hij een bewuste keuze gemaakt om er niet op in te schrijven. Nu kan hij zijn bestaande opvattingen aanpassen, en bijvoorbeeld negatief over de vooruitzichten van de onderneming worden, of een nieuwe opvatting creëren die meer in overeenstemming is met zijn gedrag. Hij zou bijvoorbeeld kunnen concluderen dat ‘de meeste beursgangen toch op een flop uitdraaien’. In beide gevallen komen zijn opvattingen meer in overeenstemming met zijn gedrag. Ondanks dat het lijkt dat er hier sprake is van een bewust proces, is dat veelal niet het geval, en zal de belegger in ons voorbeeld ‘gewoon’ tot een nieuwe opvatting komen.

Wat er dus uiteindelijk gebeurd is dat de belegger de beursgang minder kansrijk acht, ondanks dat er feitelijk niks is veranderd aan de onderneming zelf, enkel de opvatting van de belegger is veranderd.

De cognitieve dissonantie zorgt er ook voor dat we informatie die tegenstrijdig is met onze mening eerder negeren, en juist wel aandacht besteden aan informatie die onze mening bevestigt. Dit om een eventuele dissonantie te voorkomen. Zie ook de ‘confirmation bias’ voor meer informatie over het negeren van tegenstrijdige informatie.

Stem of voeg toe aan: