De conjunction fallacy is een valkuil waarbij we aannemen dat specifieke condities waarschijnlijker zijn dan een algemene conditie. Een voorbeeld zal dit beter kunnen verduidelijken. In het onderzoek van Nobelprijs winnaars Amos Tversky en Daniel Kahneman kregen de proefpersonen de volgende stelling voorgelegd:

“Linda is 31 jaar oud, single, slim, en heeft een uitgesproken mening. Ze is afgestudeerd in filosofie. Tijdens haar studententijd maakte ze zich druk om discriminatie en sociale onrechtvaardigheid, en heeft ze meegelopen in demonstraties tegen het gebruik van kernenergie.”

Zoals bekend is het gras altijd groener bij de buren. Ondanks dat dit een algemeen spreekwoord is, zit er weldegelijk een kern van waarheid in. Dit effect noemen we in de psychologie het focusing effect.

Bij dit vergelijkingseffect kennen mensen teveel gewicht toe aan een bepaald aspect van een gebeurtenis, waardoor de toekomst slecht wordt ingeschat. In het geval van het focusing effect worden er bepaalde zaken, gebeurtenissen vergeleken op één enkele dimensie en worden andere aspecten die ook een rol spelen onderschat. Dit is een valkuil omdat de andere (belangrijke) aspecten van een beslissing zo niet het gewicht krijgen die ze eigenlijk verdienen.

Er valt veel te zeggen over beleggers en traders, maar niet dat ze pessimistisch zijn. Uit eerdere onderzoeken is gebleken dat ruwweg de helft van de day traders geld verliest. Ondanks dat dit indrukwekkende cijfers zijn, moet ik nog de eerste persoon tegenkomen die hierdoor niet heeft geprobeerd een succesvolle day trader of belegger te worden. Wat kan nu dit optimisme verklaren?

De illusion of control kan een verklaring geven voor dit opmerkelijke effect. Bij deze valkuil hebben we de neiging om te geloven dat we de uitkomsten van iets kunnen beïnvloeden, ondanks dat we weten dat we er geen enkele controle over hebben.

Waar veel beleggingsbeslissingen op neer komen is het herkennen van patronen en hieruit beleggingsbeslissingen trekken. Zo zal de fundamenteel georiënteerde belegger geneigd zijn tot aanschaf over te gaan als de winst per aandeel al een aantal kwartalen achtereen flink stijgt. Een belegger in beleggingsfondsen doet een transactie door de goede historische performance. En de meer speculatief ingestelde belegger zal een transactie doen wanneer de huidige patronen van koersontwikkeling overeenkomen met patronen uit het verleden. Maar wat nu als we deze patronen verkeerd interpreteren?

Bij cognitieve dissonantie zagen we al dat onze voorkeuren niet altijd rationele gronden hoeven te hebben. Het endowment effect zorgt er ook voor dat we gelijke producten hoger waarderen als we ze in bezitten hebben dan wanneer we ze niet bezitten. Het mere exposure effect kan er ook voor zorgen dat we op irrationele gronden een voorkeur voor iets hebben.

Het mere exposure effect houdt in dat we een onterechte voorkeur hebben voor bekende dingen simpelweg omdat we er bekend mee zijn. Dit effect is een belangrijk principe bij marketing: door mensen veelvuldig aan je product bloot te stellen zal het product positiever worden gewaardeerd. Vandaar dat reclame zo vaak mogelijk wordt herhaald.

Hoewel de voorgaande valkuilen vooral gingen over effecten die kunnen plaatsvinden tijdens, of na het handelen, is het incubation effect vooral een valkuil die een rol speelt bij problemen waar je tegenaan loopt, zoals bij het ontwikkelen van een strategie.

Wie kent het effect niet dat als je een probleem probeert op te lossen, je het een lange tijd kunt proberen zonder echt voortgang te boeken. Vervolgens leg je het voor een paar uur, of enkele dagen (of nog langer), aan de kant, en begin je er opnieuw mee. Het blijkt doorgaans dat als je weer met een frisse blik begint aan het probleem, je al snel de oplossing ziet.

Hoewel het misschien niet al te geloofwaardig overkomt gezien de recente flinke koersdalingen, hebben beleggers doorgaans de neiging om niet snel iets te verkopen wat op verlies staat. Bij winsten wordt er daarentegen juist wel snel verkocht. Dit bekende fenomeen valt mede te verklaren door het endowment effect.

Sommige valkuilen hebben de functie om het voor ons makkelijker te maken met veel informatie om te gaan. Zo zagen we al bij het recency effect dat we vooral kijken naar de meest recente data bij het maken van een beslissing. Zouden we die ‘valkuil’ niet hebben, en altijd alle historische informatie willen hebben voordat we een beslissing zouden maken, dan maken we ons beslissingproces erg complex maken. En in de meeste gevallen is het ook geen ramp om extra aandacht te besteden aan de meest recente data, en de oudere data minder belangrijk te vinden. De conservatism bias is ook zo’n valkuil die beïnvloed hoe we omgaan met informatie.

Deze valkuil komt vooral voor bij het maken van kosten die niet kunnen worden terugverdiend. Deze zogeheten sunk costs zijn bijvoorbeeld investeringen in nieuwe technologieën door een bedrijf, zoals de investeringen van farmacie ondernemingen in nieuwe medicijnen. Het sunk cost effect is de neiging die we hebben om de voorgaande investeringen te laten meewegen bij het maken van een beslissing. Zelfs bij matig rendabele investeringen kan er extra geld in worden gestoken om de irrationele reden dat anders de al gedane investeringen ‘weggegooid geld’ zijn.